Iran: 30 Years of Constraint for Opposition Clerics

Rahe Sabz

For past 30 years the Iranian Islamic Regime has not been tolerating the critique clerics, and has attempted to isolate them. Recently, there are attacks director to Ayatollah Sane'ei, who is asked to be prosecuted by the radical pro-government militia. Under this pretext, this essay will explore the history of opposition clerics after the Islamic revolution.

1. Ayatollah Shari'at-Madari: The Theory of Guardianship of Faqih's First Victim

Ayatollah Shari'at-Madari was the pioneer of the clerics who opposed the theory of guardianship of faqih, and was isolated and held under home arrest afterward. He was a prominent Shi'a Ayatollah who emerged from Tabriz, a north-western city in Iran.

He was a close friend of Ayatollah Khomeini since 1963, when first waves of the Islamic revolution were born in the holy city of Qom. In that year, Ayatollah Khomeini was about to be prosecuted for opposing the "white revolution's principles" of the Shah [the King of Iran]. According to the Constitution of Iran at that time, Ayatollahs enjoyed immunity, but Ayatollah Khomeini did not yet have the title. Therefore, Ayatollah Shari'at-Madari came from Qom to Tehran and endowed Ayatollah Khomeini with the Ayatollah title. This changed Ayatollah Khomeini's fate.

After the 1979 Islamic revolution, however, Ayatollah Shari'at-Madari faced Ayatollah Khomeini's and his followers' disfavor, when he did not vote to approve the Constitution Article addressing the authority for the guardian faqih. They thus convicted Ayatollah Shari'at-Madari of scheming a coup against the Islamic regime, and incarcerated him at his house until 1986, when he passed away. The Ayatollah's death did not make the regime treat his body with more mercy, which was buried secretly. Ayatollah Montazeri later wrote that the whole story about the coup was fake.

2. Ayatollah Seyed Hassan Qomi: Home-Isolated in Khorassan (Remote North-Eastern Region in Iran)

Ayatollah Qomi was a friend and a disciple of Ayatollah Khomeini before the Revolution in 1979. After the revolution he as well experienced being home-arrested until the end of his life. He frankly took position against the expansive execution of political prisoners in Iran in 19888. He also criticized the theory of guardianship of faqih.

3. Ayatollah Montazeri

Ayatollah Montazeri's story was different. He was an old friend and trusted by Ayatollah Khomeini. It was he, himself, who incorporated the principle of guardianship of faqih in the Iranian Constitution, and who posited against it later.

Ayatollah Montazer's opponents, who did not tolerate his sharp critiques, tried to poison his relationship with the late Ayatollah Khomeini and leave him out of the power scene in Iran. Disagreements between the two Ayatollahs culminated in 1988, when Ayatollah Montazeri publicly criticized the expansive execution of political prisoners in Iran, and turned his back on the power when Ayatollah Khomeini impeached him from being his successor Leader.

Having been isolated, Ayatollah Montazeri continued criticizing the regime, and denounced Ayatollah Khamenei, when appointed the Supreme Leader in 1989. Ayatollah Montazeri even challenged Ayatollah Khamenei's Ayatollah title. Then, Ayatollah Khamenei's proponents raided Ayatollah Montazer's house and office, and kept him under home arrest from 1997 to 2002. Restrictions on Ayatollah Montazer was removed during the office of former Iranian President Mohammad Khatami. Nevertheless, the Ayatollah was still attacked by the pro-regime media and militia until December 19, 2002, when he died. His proponents chanted in mourning his death that the Ayatollah was eventually liberated from the regime's restrictions.

4. Special Tribunal for the Clerics: Clerics' Inquisition

The Special Tribunal for Clerics is an unconstitutional body in the Iranian judiciary, which is even contradicting many principles and articles of the Iranian Constitution. The Tribunal was established in 1980, before the ratification of the Constitution, and by an order from Ayatollah Khomeini. However, given the temporary nature of the Tribunal, Ayatollah Khomeini ordered its annulment and referred the Judiciary to the Constitution in his last months. Nevertheless, Ayatollah Khomeini's successor ordered the continuation of the Tribunal, and even set up an agenda for its expansion. As such, the Tribunal operated as a leverage in the hands of the Supreme Leader to arrest and prosecute many [opposition] clerics. Apart from Ayatollah Shari'at-Madari, who was prosecuted in this Tribunal, one must note other figures such as Abdollah Nouri, Mohsen Kadivar, Hassan Yousefi-Ashkevari, Mahdi Hashemi, Hadi Ghabel, and Hadi Khamenei (the Supreme Leader's brother) who were restricted and/or prosecuted by the Tribunal.

Abdollah Nouri, the Minister of Interior Affairs at former Presidents' Hashemi-Rafsanjani and Khatami's Administrations, was prosecuted for publishing innovative articles on Islam in his newspaper. He was convicted to 5 years of imprisonment, and was incarcerated for more than 3 years.

Hadi Ghabel was prosecuted and convicted to be divested from his religious title and stay in prison for 40 months. He was accused of insulting the Supreme Leader and other sacred issues.

Hassan Yousefi-Ashkevari was convicted at the Tribunal and lost his religious title and stayed in prison for 5 years.

5. Ayatollah Sane'i

Restrictions on [oposition] clerics continue today, and they are being attacked by Supreme Leader's proponents. However, over the past days the Islamic regime is trying to put Ayatollah Sane'ei under pressure. Some 1000 of Ayatollah Khamenei and Mahmoud Ahmadinejad proponents raided Ayatollah Sane'ei's office. After that, pro-regime media and the same pro-regime militia who raided the Ayatollah's office published a petition to the Iranian judiciary to prosecute Ayatollah Sane'ei and take his Ayatollah title.

Ayatollah Sane'ei has been disfavoured by the radical pro-regime movements because of his innovative fatwas, especially on the matters concerning women. These attacks have increased after the June Iranian presidential elections, as the Ayatollah has publicly criticized the regime's election operation, and its oppression of protesters.

Regime's proponents accused the Ayatollah of insulting Mahmoud Ahmadinejad, and claimed that he is disqualified to be an Ayatollah. These contentions are rebutted by the Ayatollah's office.

Kayhan, a pro-regime newspaper, has also kept attacking the Ayatollah. It recently claimed that the Ayatollah is "deceived by political groups and individuals," and that his fatwas are "contradictory to the Islamic jurisprudence, and the opinions of Ayatollah Khomeini." The newspaper claimed that Ayatollah Sane'ei's fatwas are "groundless" and "rebutted," and that the Ayatollah believes in secularism and opposes the formation of the Islamic government.

In face of all this pressure, the presence of such Ayatollahs like Ayatollah Montazeri and Ayatollah Sane'ei has been recently more evident in the political scene of Iran.

[Note: For other opinions on this topic search: religion and the state.]

Original Language Text: 

سی سال محدودیت برای روحانیت منتقد مریم احمدی جمهوری اسلامی سی سال است هر روحانی دگراندیش و منتقد را به نام دشمنی با نظام، یا به کنج انزوا فرستاده و یا عبا و عمامه داشتنش را تحمل نکرده است.به بهانه حمله به آیت الله صانعی و طرح شعار "خلع لباس" وی، داستان خلع لباس روحانیون منتقد را بازخوانی کرده ایم. نامه "جمعی از جان برکفان اسلام" و جوش آمدن غیرت "خانواده های شهیدان" و شعار برای خلع لباس و انزوای یک روحانی رسم تازه‌ای نیست. در این سی و سال اندی، روحانیون بسیاری با همین نامه ها و شعارها، در محاق زیسته‌اند؛ گرچه آیت‌الله منتظری نامدارترین آنهاست و البته مظلوم‌ترین در این روایت. آیت‌الله شریعتمداری؛ اولین قربانی ولایت فقیه آیت‌الله شریعتمداری را می‌توان سرسلسله‌ی روحانیونی دانست که "مخالفت با اصل ولایت فقیه" سرانجام خوبی برای‌او باقی نداشت و انزوا و حصر خانگی دامانش گرفت. وی از مراجع تقلید و روحانیون بزرگ شیعه بود که از تبریز برخاست. سابقه‌ی رابطه‌ی او با آیت‌الله خمینی به سال 1342 بازمی‌گشت؛ سالی که قرار بود آیت‌الله خمینی به خاطر مخالفت با "اصول شش گانه انقلاب سفید" محاکمه شود. اما از آنجا طبق قانون اساسی مشروطه، مجتهدین و مراجع تقلید مصونیت از محاکمه داشتند آیت‌الله شریعتمداری به تهران آمد و چون آیت‌الله خمینی بدین عنوان معروف نبود، او را به عنوان مرجع تقلید معرفی کرد؛کاری که سرنوشت آیت الله خمینی را تغییرداد. پس از انقلاب اما این حمایت، هنگامی که وی به اصل 110 قانون اساسی در باب اختیارات نامحدود ولی فقیه رای نداد، نتیجه نداشت و خشم و غضب و آیت‌الله خمینی و اطرافیان وی را نسبت به وی برانگیخت؛ تا جایی که او را به اتهامات گوناگون از جمله تلاش برای کودتا با همراهی صادق قطب‌زاده و حمایت از بمب‌گذاری در بیت آیت‌الله خمینی محکوم کردند و وی را تا سال 1365 که دار فانی را وداع گفت، خانه‌نشین کردند و منزوی.حتی مرگ وی نیز از میزان این غضب نکاست و اورا مخفیانه به خاک سپردند تا مقلدینش حتی بر جنازه مرجع خود نیز نماز نگذارند.این همه در حالی بود که آیت‌الله منتظری در خاطرات خود ماجرای کودتای منتسب به صادق قطب‌زاده راساختگی و دروغین خوانده است. آیت‌الله سید حسن قمی؛ خانه‌نشینی در خراسان آیت‌الله شریعتمداری تنها کسی نبود که قبل از انقلاب، همراه و حامی آیت‌الله خمینی بود و بعد از انقلاب مورد غضب قرار گرفت. آیت‌الله سید حسن قمی طباطبایی در خراسان هم از کسانی بود که پیش از انقلاب 57 همراه و حامی آیت‌الله خمینی بود، اما بعد از انقلاب به خاطر مخالفت با نظریه ولایت فقیه و انتقاد‌هایش، محدودیت و حصر خانگی را تا آخر عمر تجربه کرد. وی با اعدام‌های گسترده‌ی دهه‌ی شصت در زندان‌ها به مخالفت پرداخت و صادق خلخالی حاکم شرع را مورد نکوهش قرار داد.وی همراه با آیت الله روحانی و آیت الله شیرازی، دیگر مراجع تقلید، علناً به مخالفت با نظریه ولایت فقیه پرداختند. آیت‌الله منتظری؛ مظلوم‌ترین روحانی حکایت آیت‌الله منتظری اما حکایتی دگر داشت، او یار قدیمی و مورد اعتماد و قائم مقام رهبری آیت‌الله خمینی بود که خود "ولایت فقیه" را به قانون اساسی آورد و خود هم به مخالفت با آن پرداخت. بعد از دستگیری مهدی هاشمی، برادر داماد وی، مخالفان که تاب تحمل انتقاد‌ و مخالفت‌های آِیت الله منتظری را نداشتند، ماجرای تلاش برای اعدام نشدن هاشمی را بهانه قرار دادند و در جهت حذف او از صحنه‌ی سیاسی ایران کوشیدند. جوسازی نزد آیت الله خمینی علیه آیت الله منتظری منجر به ایجاد تنش و بالاگرفتن اختلاف شد. منتظری در پاسخ‌ به شدت از وضعیت کشور، زندان‌ها، اعدام های سال 67 و نقض حقوق‌بشر انتقاد کرد و سرانجام همه این‌ها به برکناری او و پشت کردن وی به قدرت انجامید. آِت الله منتظری پس از گوشه گیری هم به انتقاد و مخالفت‌های خود ادامه داد و با روی کار آمدن آیت‌الله خامنه‌ای به عنوان رهبر جمهوری اسلامی به مخالفت علنی و صریح با او پرداخت. این‌ موضع گیری تا حد اعلام عدم مرجعیت آیت‌الله خامنه‌ای هم پیش رفت. پس از هر بار سخنرانی و موضع‌گیری آیت الله منتظری، هواداران آیت الله خمینی به پشتوانه نیروهای افراطی لباس شخصی و بسیجی به بیت او حمله کردند و رسانه‌های حامی حکومت نیز او را بی‌نصیب نگذاشتند. به این ترتیب بود که آیت الله منتظری از سال 76 تا 81 در حصر خانگی به سر برد. این حصر در دوران سید محمد خاتمی برداشته شد، اما این مرجع بزرگ شیعه همواره در تنگنا بود و مورد هتک حرمت هواداران آیت‌الله خامنه‌ای قرار می گرفت تا سرانجام هفته‌ی گذشته، مردم ایران مرگ او را آزادیش پنداشتند. دادگاه ویژه روحانیت؛ تفتیش عقاید روحانیون دادگاه ویژه‌ی روحانیت از ارکان دستگاه قضایی جمهوری اسلامی است که نه تنها در قانون اساسی جایگاهی ندارد، بلکه با بسیاری از اصول آن در مغایرت است. این دادگاه پیش از تصویب قانون اساسی در خرداد 58 به دستور و خواست آیت‌الله خمینی تشکیل شد؛ اما آیت‌الله خمینی در سال‌های پایانی عمر خود به خاطر موقتی بودن این دادگاه، دستور بازگشت به قانون اساسی و برچیدن آن را داد. اما آیت الله خامنه‌ای، جانشین وی بی‌توجه به قانون اساسی و خواست ایت الله خمینی دستور به تداوم کار این نهاد داد و حتا توسعه‌ی آن را نیز در دستور کار قرار داد. با این توسعه و با این حمایت بود که این نهاد به عنوان یکی از ابزارهای قدرت رهبری، بسیاری از روحانیون صاحب نام و بی نام را بازداشت، زندانی، محاکمه و خلع لباس کرد. غیر از آیت الله سید محمّدکاظم شریعتمداری که در این دادگاه محاکمه شد از مشهورترین روحانیون منتقد و مخالف می توان به عبدالله نوری، محسن کدیور، حسن یوسفی اشکوری، مهدی هاشمی، هادی قابل و هادی خامنه‌ای اشاره کرد که توسط این ابزار نهاد رهبری تحت فشار قرار گرفتند. عبدالله نوری، وزیر کشور دولت اول دولت هاشمی رفسنجانی و خاتمی به خاطر چاپ مطالب نوگرایانه در مورد دین در روزنامه‌ی خرداد با اتهام‌هایی نظیر توهین به مقدسات، نشر اکاذیب، اقدام علیه امنیت ملی در این دادگاه محاکمه و به 5 سال زندان محکوم شد و بیش از 3 سال را در زندان ماند. پس از آزادی او از کلیه‌ی فعالیت‌های سیاسی کناره و روزه سکوت گرفت.سکوتی که تا پیش از انتخابات 22 خرداد نیز کم و بیش ادامه داشت. هادی قابل از دیگر روحانیون دگراندیش بود که از طرف دادگاه ویژه روحانیت خلع لباس و حکم 40 ماه حبس را پذیرا شد. از جمله‌ اتهامات این روحانی که اکنون دیگر جامه‌ی روحانیت به تن ندارد، توهین به رهبری و هتک حرمت مقدسات بود. حسن یوسفی اشکوری نیز از دیگر روحانیون آزاداندیش و نوگرا بود که نمایندگی مجلس و روزنامه‌نگاری و مناصب دولتی در کارنامه‌‌ی او به چشم می‌خورد، اما بعد از چاپ مقاله‌ها و مصاحبه‌های متعدد او که حاوی انتقادهای تند بود و پس از حضور در کنفرانس برلین در ادیبهشت 1379 به دادگاه ویژه‌ روحانیت احضار و بازداشت شد. اتهام او ابتدا ارتداد بود، اما پس از چندی اتهام‌های نشر اکاذيب درباره قتل‌های زنجيره‌ای، توهين به مقدسات و شرکت در کنفرانس برلين هم برای وی مطرح و به این خاطر خلع لباس و به هفت سال زندان محکوم شد. وی بعد از 5 سال از زندان آزاد شد. امام جماعت مسجد ضرار که باید شلاق بخورد! انزوا و محدودیت و فشار بر روحانیت امروز نیز تداوم دارد و روحانیونی نظیر آیت‌الله طاهری، آیت‌الله دستغیب همچنان مورد حمله‌‌ی نیروهای حامی رهبری قرار می‌گیرند. اما در طی روزهای اخیر تخریب و تحت فشار گذاشتن آیت‌الله صانعی از طرف جمهوری اسلامی دنبال می‌شود به طوری که یک روز بعد از درگذشت آیت الله منتظری، عده‌ای نزدیک به هزار نفر از هواداران احمدی‌نژاد و آقای خامنه ای به دفتر او حمله بردند و آن را تخریب کردند؛ بعد از آن نیز از یک سو رسانه های حامی دولت و از سوی دیگر همان بسیجیان و لباس شخصی هایی که به او حمله کرده و مردم را نیز مورد ضرب و شتم قرار داده بودند، طی بیانیه‌ای خطاب به جامعه مدرسین حوزه علمیه، خواستار خلع لباس این مرجع بزرگ تقلید شدند. آیت‌الله صانعی به خاطر فتواها و نگرش‌های نوگرایانه‌اش، به ویژه در خصوص مسائل مربوط به زنان همواره از طرف نیروهای افراطی هوادار دولت و رهبری مورد عتاب و خطاب قرار گرفته است. این حملات بعد از کودتای انتخاباتی در 22 خرداد و انتقادات صریح و روشن این مرجع تقلید شیعه به نحوه‌ی برگزاری انتخابات، برخورد نیروهای نظامی و شبه نظامی با مردم، پخش اعترافات تلویزیونی زندانیان و حمایتش از میرحسین موسوی افزایش یافته است. سخنرانی انتقادی آیت‌الله صانعی بعد از انتخابات باعث شد تا روزنامه‌های حامی دولت احمدی‌نژاد در اقدامی هماهنگ مدعی شوند که او در سخنان خود علیه احمدی‌نژاد از واژه‌ی "حرام‌زاده" استفاده کرده است. ادعایی که از طرف دفتر وی تکذیب شد. وب‌سایت رجانیوز هم سخنان آیت‌الله صانعی در گرگان را "مجرمانه، بی سابقه و تعجب برانگيز" عنوان کرد و خواستار "شلاق خوردن" این مرجع تقلید شد. رسایی نماینده مجلس و از حامیان دولت که در ماه‌های گذشته وظیفه‌ تبلیغ برای احمدی‌نژاد را در دانشگاه‌های کشور بر عهده داشت، در ادامه‌ی این ماجرا آیت‌الله صانعی را "امام جماعت مسجد ضرار این روزها" دانست و گفت: "امامی که بی محابا دهان به هتک حرمت دیگران باز می کند، روزی از خوشحالی کف می زند و روزی دیگر از شدت ناراحتی روی گردانی مردم، به منتخبشان تهمت حرامزادگی می دهد." وی در ادامه خطاب به آیت‌الله صانعی گفته بود: "به دلیل دروغگویی و بی ادبی، شرایط مرجعیت هم ندارید و حتی به دلیل فقدان شرط عدالت، شرایط امامت جماعتی هم ندارید؛‌ هرچند برای امامت مسجد ضرار ظاهرا هیچ یک از این شرایط لازم نیست. رسایی از جمله کسانی بود که در تبلیغ و هدایت تجمع روز گذشته در مقابل بیت آیت‌الله منتظری و صانعی نقش فعالی داشته است." حسین شریعتمداری و روزنامه‌اش کیهان نیز از جمله کسانی است که بارها به هتک آیت‌الله صانعی اقدام کرده است. وی سال گذشته در طی یادداشتی آيت الله صانعي را متهم به "فريب خوردن از افراد و گروه هاي سياسي کرد" و مدعي شد نظرات وي "غير فقهي، غير اسلامي و در تضاد آشکار با نظرات صريح آیت‌الله خميني" است. وی با "بی‌پایه و اساس" و "مخدوش" خواندن نظرات فقهی وی، ديدگاه او را "همان نظريه انحرافي جدايي دين از سياست" عنوان کرده که "تشکیل حکومت اسلامی" را قبل از ظهور امام زمان "حرام" می‌داند. برغم همه این فشارها، حضور مراجع تقلیدی چون آیت‌الله منتظری و آیت‌الله صانعی در چند ماه گذشته بیش از هر زمان دیگری در فضای سیاسی ایران نمود داشته است. ناظران سیاسی معتقدند برخلاف سه دهه‌ی گذشته، این‌بار به جای روحانیت منتقد، ولی فقیه است که به انزوا می‌رود.